سال ۱۳۲۱؛ وقتی داشتن رادیو در اتومبیل هم مسئله امنیتی شد! بازخوانی تاریخ / وقتی سفارت انگلیس پلاک خودروهای رادیودار تهران را به شهربانی می‌داد!
در بهار ۱۳۲۱، داشتن یک رادیوی کوچک در اتومبیل شخصی می‌توانست برای صاحب آن دردسر سیاسی و امنیتی ایجاد کند. سفارت بریتانیا در تهران نگران بود که دستگاه‌های رادیویی نصب‌شده در خودروهای ایرانی به ابزار ارتباطی شبکه‌های اطلاعاتی آلمان تبدیل شوند. راه‌حل پیشنهادی سفارت هم ساده بود: دولت ایران باید رادیوهای اتومبیل‌ها و اتوبوس‌ها را جمع‌آوری کند.
اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. سفارت بریتانیا خود نیز در شناسایی خودروهای مجهز به رادیو فعال شد و شماره آنها را در اختیار شهربانی قرار داد. دستگاه‌های جمع‌آوری‌شده نیز تا پایان جنگ جهانی دوم در اختیار شهربانی باقی ماندند.
این اتفاق در کشوری رخ می‌داد که کمتر از هفت ماه از اشغال نظامی آن به دست نیروهای بریتانیا و شوروی گذشته بود. ایران در آن زمان اگرچه دولت، مجلس و دستگاه‌های اداری خود را حفظ کرده بود، اما بخش مهمی از تصمیم‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی و حتی رسانه‌ای آن زیر سایه قدرت‌های اشغالگر قرار داشت.
ماجرای رادیوهای اتومبیل یکی از نمونه‌های کمتر شناخته‌شده این مداخله است؛ واقعه‌ای که با بررسی اسناد مربوط به آن، تصویری روشن‌تر از مناسبات دولت ایران و سفارت بریتانیا در سال‌های جنگ جهانی دوم به دست می‌دهد.
سهیلی؛ نخست‌وزیری در سایه اشغال
برای درک اهمیت این واقعه باید کمی به عقب بازگشت.
پس از استعفای محمدعلی فروغی از نخست‌وزیری در اسفند ۱۳۲۰، مجلس شورای ملی درگیر انتخاب جانشین او بود. در رأی‌گیری غیررسمی و مخفی نمایندگان، نامهای فروغی، احمد قوام و چند سیاستمدار دیگر مطرح شدند. در منابع تاریخی درباره تعداد آرای فروغی اختلاف وجود دارد؛ در روایتی ۴۵ رأی و در روایتی دیگر ۴۷ رأی برای او ذکر شده است. قوام نیز ۳۹ رأی داشت و علی سهیلی تنها چهار رأی به دست آورد.
با این حال، سرانجام علی سهیلی به نخست‌وزیری رسید.
نقش دیپلمات‌های خارجی در این انتخاب نیز قابل توجه بود. بنا بر روایت‌های تاریخی، بولارد ابتدا سیدحسن تقی‌زاده را گزینه مناسبی برای نخست‌وزیری می‌دانست، اما پس از نپذیرفتن این مسئولیت از سوی او، از سهیلی حمایت کرد. این موضوع را باید به‌عنوان روایتی درباره نفوذ دیپلماتیک بریتانیا در انتخاب نخست‌وزیر دید، نه اینکه آن را به‌تنهایی سند تعیین نخست‌وزیر از سوی سفارت بدانیم.
مجلس در ۲۱ اسفند ۱۳۲۰ برنامه کابینه سهیلی را با ۱۰۱ رأی موافق از مجموع ۱۰۴ نماینده حاضر تصویب کرد.
بنابراین در زمان درخواست بولارد، سهیلی نخست‌وزیری بود که تنها حدود سه هفته از دریافت رأی اعتماد مجلس به برنامه دولتش می‌گذشت.
این دولت در شرایطی فعالیت می‌کرد که نیروهای خارجی در کشور حضور نظامی داشتند، کنترل راه‌های ارتباطی و حمل‌ونقل برای متفقین اهمیت حیاتی پیدا کرده بود و مناسبات دولت با سفارتخانه‌های بریتانیا و شوروی از توازن معمول دیپلماتیک برخوردار نبود.
نکته قابل توجه آن است که تصمیم مربوط به رادیوهای خودرو، نه در یک حکومت نظامی خارجی، بلکه از طریق مکاتبه سفارت بریتانیا با نخست‌وزیر ایران و صدور دستور از سوی دستگاه اداری ایران اجرا شد.
رادیو؛ میدان تازه جنگ جهانی دوم در تهران
در سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم، رادیو به یکی از مهم‌ترین ابزارهای رقابت سیاسی و تبلیغاتی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده بود.
ایران نیز از این رقابت دور نمانده بود. آلمان نازی، بریتانیا و شوروی هرکدام برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی ایرانیان از برنامه‌های فارسی استفاده می‌کردند.
رادیو برلن، به‌ویژه از طریق فرستنده زِسن (Zeesen) ، برنامه‌های فارسی پخش می‌کرد. این برنامه‌ها در ایران مخاطبان قابل توجهی پیدا کرده بودند و گویندگانی مانند بهرام شاهرخ در انتقال پیام‌های تبلیغاتی آلمان نقش داشتند.
برنامه فارسی رادیو برلن از سال ۱۳۱۸ آغاز شده بود؛ یعنی پیش از افتتاح رسمی رادیو تهران. همین تقدم زمانی به آلمان امکان داده بود که پیش از شکل‌گیری کامل رادیوی دولتی ایران، در فضای شنیداری جامعه ایرانی حضور پیدا کند.
از سوی دیگر، بریتانیا نیز برنامه‌های فارسی بی‌بی‌سی را راه‌اندازی کرده بود. با این حال، بولارد در مکاتبات خود از دشواری رقابت تبلیغاتی با آلمان شکایت داشت. او معتقد بود حتی پخش برنامه به زبان فارسی برای جلب مخاطبان ایرانی کافی نیست و شیوه بیان تندتر و ادعاهای اغراق‌آمیز آلمانی‌ها جذابیت بیشتری برای بخشی از شنوندگان دارد.
این مسئله برای بریتانیا اهمیت داشت؛ زیرا در شرایط اشغال ایران، افکار عمومی مردم می‌توانست بر امنیت حضور نظامی متفقین و ثبات مسیر تدارکاتی به شوروی تأثیر بگذارد.
دایره سانسور؛ یک ماه پیش از جمع‌آوری رادیوها
در اسفند ۱۳۲۰، یعنی حدود یک ماه پیش از درخواست بولارد، دایره سانسور با فشار بریتانیا و شوروی و با حضور نمایندگان این دو کشور برای نظارت بر مطبوعات و رادیوی ایران شکل گرفته بود.
این تشکیلات در عمل به یکی از ابزارهای کنترل جریان اطلاعات در کشور تبدیل شد.
اخبار مربوط به جنگ، تحولات نظامی و موضوعات حساس سیاسی باید از مسیرهای نظارتی عبور می‌کردند. انتشار مطالبی که با منافع متفقین یا مفاد پیمان اتحاد سه‌گانه مغایرت داشت، با محدودیت روبه‌رو می‌شد.
در چنین فضایی، جمع‌آوری رادیوهای اتومبیل را باید بخشی از سیاست گسترده‌تر کنترل رسانه‌ها و ارتباطات دانست.
البته میان سانسور محتوای رادیویی و جمع‌آوری تجهیزات فنی تفاوت وجود داشت. در اولی، هدف کنترل آن چیزی بود که مردم می‌شنیدند؛ در دومی، امکان دسترسی مستقل به ابزارهای ارتباطی محدود می‌شد.
این دو سیاست در کنار هم، نشان‌دهنده حساسیت فوق‌العاده متفقین به فضای اطلاعاتی ایران در دوره اشغال بود.
بهانه امنیتی بولارد چه بود؟
دلیل رسمی سفارت بریتانیا، نگرانی از تبدیل رادیوهای اتومبیل به فرستنده‌های کوچک و استفاده از آنها برای ارتباطات غیرمجاز بود.
البته از نظر فنی باید یک نکته را روشن کرد: رادیوی معمولی اتومبیل گیرنده است و قابلیت ارسال پیام ندارد. برای ارسال امواج به دستگاه فرستنده و تجهیزات متفاوتی نیاز است.
بنابراین نگرانی بریتانیا را باید درباره احتمال دست‌کاری تجهیزات، نصب فرستنده‌های مستقل یا استفاده از مجموعه‌های ارتباطی غیرمجاز دانست؛ نه اینکه هر رادیوی خودرو به‌خودی‌خود امکان جاسوسی یا ارسال پیام داشته باشد.
این نگرانی در بستر شرایط جنگی بی‌دلیل نبود. نیروهای متفقین از احتمال فعالیت شبکه‌های اطلاعاتی آلمان در ایران هراس داشتند و تحرکات نظامی، مسیرهای تدارکاتی، خطوط راه‌آهن و مراکز ارتباطی را جزو اطلاعات حساس محسوب می‌کردند.
با این حال، در منابعی که برای این گزارش بررسی شده‌اند، مدرک مستقلی مبنی بر استفاده واقعی از رادیوهای اتومبیل ایرانی برای فعالیت جاسوسی یا خرابکاری ارائه نشده است.
به همین دلیل، باید میان نگرانی اعلام‌شده سفارت و وجود تهدید اثبات‌شده تفاوت گذاشت.
سفارت انگلیس چگونه خودروها را شناسایی می‌کرد؟
یکی از جزئیات قابل توجه ماجرا، شیوه اجرای درخواست بولارد بود.
بر اساس پژوهش تاریخ رادیو در ایران، دولت ابتدا توضیح داده بود که در اتومبیل‌های کرایه و اتوبوس‌ها رادیویی وجود ندارد. اما سفیر بریتانیا بر جمع‌آوری رادیوهای خودروهای شخصی اصرار داشت.
در ادامه، سفارت بریتانیا خودروهای مجهز به رادیو را شناسایی می‌کرد و شماره آنها را در اختیار شهربانی می‌گذاشت.
به این ترتیب، سفارتخانه خارجی در شناسایی وسایل نقلیه شهروندان ایرانی نقش مستقیم پیدا کرده بود و شهربانی مأمور اجرای تصمیمی می‌شد که منشأ آن درخواست سفارت بود.
رادیوهای جمع‌آوری‌شده نیز به صاحبانشان بازگردانده نشدند و تا پایان جنگ در اختیار شهربانی باقی ماندند.
این موضوع از نظر تاریخی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد اقدام موردنظر صرفاً توصیه‌ای موقت برای رعایت احتیاط نبود، بلکه به یک محدودیت چندساله تبدیل شد.
تناقض جالب بریتانیا؛ رادیوها را جمع کنید، اما رادیوهای عمومی را برگردانید!
شاید جذاب‌ترین بخش این ماجرا، اتفاقی باشد که در مکان‌های عمومی رخ داد.
در گزارشی که لوئیس دریفوس، سفیر وقت آمریکا در ایران، در مه ۱۹۴۲ ارائه کرد، به موضوع دیگری اشاره شده است: بریتانیایی‌ها شهربانی را وادار کرده بودند رادیوها را از مکان‌های عمومی جمع‌آوری کند.
اما این تصمیم دوام چندانی نداشت.
چرا؟
چون پس از جمع‌آوری رادیوها مشخص شد مردم دیگر امکان شنیدن برنامه‌های بی‌بی‌سی را نیز ندارند!
به این ترتیب، رادیوهای عمومی به درخواست خود بریتانیایی‌ها دوباره به محل‌های قبلی بازگردانده شدند.
این ماجرا نمونه‌ای جالب از تناقض سیاست رسانه‌ای بریتانیا در ایران بود. از یک طرف، شنیدن برنامه‌های رادیویی آلمان برای لندن تهدید محسوب می‌شد؛ از طرف دیگر، برای رساندن پیام‌های خود به مردم ایران به همان دستگاه‌های رادیویی نیاز داشت.
به عبارت دیگر، مسئله اصلی حذف رادیو نبود؛ مسئله این بود که مردم چه چیزی بشنوند و کدام کشور بر فضای اطلاع‌رسانی تسلط داشته باشد.
این روایت در نوشته‌های ماتیاس کونتزل، پژوهشگر آلمانی، با ارجاع به گزارش دیپلماتیک دریفوس و گزارش‌های بی‌بی‌سی بازتاب یافته است.
ممنوعیت شنیدن رادیوهای آلمان؛ دستوری که در خانه‌ها اجرا نمی‌شد
در ژوئن ۱۹۴۲، بی‌بی‌سی در گزارشی درباره وضعیت ایران اعلام کرد که اقداماتی برای اجرای ممنوعیت شنیدن عمومی برنامه‌های رادیویی کشورهای محور انجام شده است؛ با این حال، گوش دادن به این برنامه‌ها در خانه‌های شخصی همچنان رواج داشت.
این گزارش نکته مهمی را آشکار می‌کند.
متفقین می‌توانستند رادیوهای اماکن عمومی را کنترل کنند، از شهربانی بخواهند دستگاه‌های خودروها را جمع‌آوری کند و بر انتشار اخبار در مطبوعات نظارت داشته باشند؛ اما کنترل آنچه مردم در خانه‌هایشان می‌شنیدند، به این آسانی امکان‌پذیر نبود.
برنامه‌های فارسی رادیو برلن همچنان شنونده داشتند و تبلیغات آلمان در بخشی از جامعه ایرانی تأثیرگذار بود.
گزارش‌های دیپلماتیک آمریکا نیز از تأثیر تبلیغات آلمان در ایران حکایت می‌کنند. در برخی گزارش‌ها به محبوبیت تصویر هیتلر در بخش‌هایی از جامعه و استقبال از برنامه‌های رادیویی برلن اشاره شده است.
البته نباید این گزارش‌ها را به معنای گرایش یکپارچه جامعه ایران به آلمان دانست. افکار عمومی ایران در آن دوره متنوع بود و مخالفت با اشغال کشور، بی‌اعتمادی به بریتانیا و شوروی و علاقه به قدرت آلمان لزوماً یک پدیده واحد نبودند.
رادیوی تهران؛ رسانه‌ای هشت‌ساعته در میانه جنگ تبلیغاتی
در این میان، خود رادیوی ایران نیز هنوز رسانه‌ای جوان و محدود بود.
رادیو تهران در ۲۴ آوریل ۱۹۴۰، برابر با چهارم اردیبهشت ۱۳۱۹، با حضور محمدرضاشاه پهلوی که در آن زمان ولیعهد بود، افتتاح شد.
برنامه‌های رادیو تهران از ابتدا شامل اخبار، موسیقی ایرانی و خارجی، سخنرانی‌های فرهنگی، مذهبی، تاریخی و جغرافیایی بود.
در منابع تاریخی درباره مدت دقیق پخش روزانه در سال‌های نخست تفاوت‌هایی دیده می‌شود. برخی منابع از هشت ساعت و نیم برنامه روزانه سخن می‌گویند و دانشنامه ایرانیکا برای دوره آغازین فعالیت، پنج ساعت پخش را ثبت کرده است. بنابراین بهتر است رقم هشت ساعت را به‌عنوان برآورد رایج در منابع مربوط به سال‌های آغازین ذکر کرد، نه آماری قطعی و یکسان برای تمام سال‌ها.
در سال ۱۳۲۲ نیز سه ساعت برنامه صبحگاهی به برنامه‌های رادیو تهران افزوده شد.
از سوی دیگر، تشکیلات دولتی مرتبط با رادیو و تبلیغات نیز در حال تغییر بود. اداره تبلیغات و انتشارات، با تجمیع بخشی از فعالیت‌های خبری و ارتباطی دولت، مسئولیت‌های مهمی در این حوزه بر عهده داشت. این ساختار از سال ۱۳۱۹ شکل گرفته بود و در سال‌های جنگ اهمیت بیشتری پیدا کرد.
رادیوی ایران در این دوره نه‌تنها ابزار اطلاع‌رسانی داخلی، بلکه عرصه رقابت تبلیغاتی قدرت‌های خارجی نیز بود.
آنه لمبتون؛ چهره‌ای فراتر از یک وابسته مطبوعاتی
یکی دیگر از شخصیت‌های مهم این داستان، آنه لمبتون (Ann K. S. Lambton) است.
لمبتون ایران‌شناس بریتانیایی بود که در سال‌های جنگ جهانی دوم به‌عنوان وابسته مطبوعاتی نمایندگی بریتانیا در تهران فعالیت می‌کرد.
او به زبان فارسی مسلط بود و جامعه و ساختار سیاسی ایران را به‌خوبی می‌شناخت. وظایف او تنها به مطالعه روزنامه‌ها محدود نمی‌شد؛ تهیه گزارش از فضای سیاسی و اجتماعی ایران، بررسی مطالب مطبوعات، ارتباط با روزنامه‌نگاران و مشارکت در فعالیت‌های تبلیغاتی نیز در حوزه کاری او قرار داشت.
در نامهای از بولارد به تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۲۰، به فعالیت لمبتون و گسترش تشکیلات تبلیغاتی بریتانیا اشاره شده است. در آن زمان، بنا بر روایت اسناد مورد استناد، او که پیش‌تر تقریباً به‌تنهایی کار می‌کرد، اکنون حدود پنج کارمند انگلیسی را زیر نظر داشت.
این جزئیات نشان می‌دهد که سفارت بریتانیا در تهران به‌تدریج یک دستگاه نسبتاً منظم برای رصد و اثرگذاری بر فضای رسانه‌ای ایران ایجاد کرده بود.
از این منظر، ماجرای رادیوهای خودرو را نمی‌توان جدا از فعالیت‌های تبلیغاتی و اطلاعاتی این تشکیلات بررسی کرد.
اشغال ایران و کنترل ارتباطات؛ ماجرا فقط به رادیو ختم نمی‌شد
محدودیت رادیوهای خودرو بخشی از مجموعه اقدامات متفقین برای کنترل ارتباطات در ایران بود.
در دوره اشغال، خطوط تلگراف، ارتباطات مخابراتی و ایستگاه‌های بی‌سیم اهمیت نظامی و اطلاعاتی پیدا کرده بودند. بریتانیا و شوروی نسبت به هرگونه ارتباط خارج از کنترل خود حساسیت داشتند.
در همین دوره، موضوع بازداشت افراد مظنون به همکاری با آلمان نیز مطرح بود.
در فروردین ۱۳۲۱، شماری از ایرانیان به اتهام ارتباط با محور بازداشت شدند. گزارش‌های دیپلماتیک آمریکا نشان می‌دهد که برخی از این بازداشت‌ها به درخواست مقام‌های بریتانیایی صورت گرفته بود. سفیر آمریکا، لوئیس دریفوس، در مکاتبات خود درباره کیفیت شواهد و پیامدهای این اقدامات برای افکار عمومی ایران ابراز نگرانی کرده بود.
در شهریور ۱۳۲۱ نیز موضوع بازداشت و انتقال برخی مظنونان به همکاری با آلمان و بازجویی از آنان در مناطق تحت نظارت متفقین مطرح بود.
این وقایع نشان می‌دهد که نگرانی امنیتی بریتانیا صرفاً به تجهیزات رادیویی محدود نبود؛ بلکه شبکه‌ای از نظارت بر افراد، رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی را در بر می‌گرفت.
چرا بریتانیا واقعاً خواستار جمع‌آوری رادیوها بود؟
با کنار هم گذاشتن اسناد و گزارش‌های موجود، می‌توان چهار انگیزه اصلی را از یکدیگر تفکیک کرد.
نخست؛ نگرانی امنیتی و نظامی.
ایران به مسیر اصلی انتقال تجهیزات و تدارکات متفقین به شوروی تبدیل شده بود. هرگونه انتقال اطلاعات درباره تحرکات نظامی، مسیرهای ارتباطی و مراکز تدارکاتی می‌توانست برای آلمان ارزشمند باشد. بنابراین کنترل تجهیزات ارتباطی خارج از نظارت رسمی، برای بریتانیا اهمیت داشت.
دوم؛ رقابت تبلیغاتی با آلمان.
رادیو برلن در میان ایرانیان شنونده داشت و بریتانیا از نفوذ تبلیغاتی آلمان نگران بود. گزارش‌های دیپلماتیک نشان می‌دهند که مقام‌های بریتانیایی از تأثیر برنامه‌های فارسی آلمان رضایت نداشتند و به دنبال تقویت برنامه‌های خود بودند.
سوم؛ کنترل جریان اطلاعات.
جمع‌آوری رادیوهای خودرو، سانسور مطبوعات و نظارت بر پخش اخبار، در مجموع به محدود کردن مسیرهای مستقل گردش اطلاعات کمک می‌کرد. حتی اگر نگرانی اولیه درباره فرستنده‌های مخفی واقعی بود، اجرای گسترده این سیاست عملاً دامنه اختیار شهروندان در استفاده از تجهیزات ارتباطی را محدود می‌کرد.
چهارم؛ تثبیت نفوذ سیاسی در دولت ایران.
درخواست سفارت و اجرای آن توسط نخست‌وزیر و شهربانی، نمونه‌ای از عدم توازن قدرت در ایران اشغال‌شده بود. دولت ایران از نظر حقوقی مسئول اداره کشور بود، اما قدرت نظامی و نفوذ سیاسی متفقین، امکان مقاومت مستقل در برابر بسیاری از خواسته‌های آنان را محدود می‌کرد.
نکته اساسی این است که نمی‌توان با اسناد فعلی ثابت کرد تمام این انگیزه‌ها در نامه ۱۱ فروردین به‌صراحت مطرح شده بودند. آنچه می‌توان گفت این است که قرار دادن درخواست بولارد در کنار سیاست‌های رسانه‌ای و امنیتی بریتانیا، این چهار انگیزه را به‌عنوان زمینه‌های مهم تصمیم آشکار می‌کند.
پایان ماجرا؛ رادیوهایی که تا پایان جنگ در شهربانی ماندند
رادیوهای جمع‌آوری‌شده از اتومبیل‌های ایرانی به‌سرعت به صاحبانشان بازگردانده نشدند. بنا بر پژوهش‌های تاریخی، این دستگاه‌ها تا پایان جنگ جهانی دوم در اختیار شهربانی باقی ماندند.
به این ترتیب، یک درخواست دیپلماتیک که با استدلال امنیتی و در فضای جنگ مطرح شده بود، به محدودیتی چندساله برای شهروندان تبدیل شد.
ماجرای رادیوهای خودرو در فروردین ۱۳۲۱، اگرچه در مقایسه با اشغال نظامی ایران، قحطی، بحران اقتصادی و مداخلات سیاسی متفقین حادثه‌ای کوچک به نظر می‌رسد، اما ارزش تاریخی آن در نشان دادن جزئیات زندگی روزمره زیر سایه اشغال است.
در آن روزگار، قدرت‌های خارجی نه‌فقط در سیاست خارجی و تصمیم‌های نظامی ایران، بلکه در مطبوعات، رادیو، تلگراف، بی‌سیم و حتی تجهیزات نصب‌شده در اتومبیل‌های شخصی شهروندان نیز اعمال نفوذ می‌کردند.
شاید دقیق‌ترین تصویر از آن دوران همین باشد: در تهران سال ۱۳۲۱، رادیویی که در یک اتومبیل شخصی نصب شده بود، می‌توانست موضوع مکاتبه سفیر بریتانیا با نخست‌وزیر ایران و دستور رسمی شهربانی قرار بگیرد.
