نگهبانان سبز مرزهای آبی و خشکی/ مانگرو، جنگل‌هایی که نفس جنوب را زنده نگه داشته‌اند

گروه جامعه ایرنا– مانگروها را جنگل‌های دریایی می‌نامند، اکوسیستم‌هایی که با وجود وسعت نه‌چندان زیاد، نقشی فراتر از اندازه خود در حفظ تنوع زیستی، مقابله با تغییرات اقلیمی و تأمین معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند، این جنگل‌ها همچون دیواری طبیعی، سواحل را در برابر فرسایش، امواج سهمگین و توفان ها محافظت می‌کنند و همزمان به پناهگاهی امن برای صدها گونه آبزی، پرنده و خزنده تبدیل شده‌اند.

جنگل‌های حرا، مرزبانان خاموش آب و خشکی‌ هستند، درختانی که بی‌هیاهو از سواحل، تنوع زیستی و آینده زمین محافظت می‌کنند و حفظ آنها، سرمایه‌گذاری برای نسل‌های آینده است.

ایران نیز سهمی ارزشمند از این میراث طبیعی جهان دارد، جنگل‌های مانگرو در سواحل خلیج فارس و دریای عمان، به‌ویژه در استان هرمزگان، یکی از کم‌نظیرترین زیست‌بوم‌های کشور را شکل داده‌اند، جنگل‌های حرا در خورخوران، قشم، بندر خمیر، تیاب، میناب و بخش‌هایی از سواحل مکران، نه‌تنها زیستگاه گونه‌های مختلف جانوری هستند، بلکه هر ساله هزاران پرنده مهاجر را نیز میزبانی می‌کنند.

راز ماندگاری این درختان در توانایی شگفت‌انگیزشان برای زندگی در آب شور نهفته است، ریشه‌های هوایی، توان تصفیه نمک و سازگاری با جزر و مد، مانگروها را به یکی از مقاوم‌ترین گونه‌های گیاهی جهان تبدیل کرده است، همچنین این ویژگی‌ آنها را به الگویی برای مطالعه سازگاری با تغییرات اقلیمی نیز بدل کرده است.

اهمیت مانگروها تنها به تنوع زیستی محدود نمی‌شود، این جنگل‌ها از مؤثرترین مخازن طبیعی جذب و ذخیره کربن در جهان هستند، کارشناسان معتقدند ظرفیت ذخیره کربن در مانگروها چندین برابر بسیاری از جنگل‌های خشکی است، ظرفیتی که آنها را به یکی از مهم‌ترین ابزارهای طبیعی برای کاهش آثار گرمایش زمین تبدیل کرده است.

با این حال، توسعه بی‌ضابطه سواحل، آلودگی‌های نفتی و پلاستیکی، تغییرات اقلیمی، کاهش کیفیت آب و برخی فعالیت‌های انسانی، بقای این اکوسیستم ارزشمند را تهدید می‌کند، هر هکتار از جنگل‌های مانگرو که از بین می‌رود، تنها چند درخت نابود نمی‌شود، بلکه بخشی از زنجیره حیات، امنیت ساحل و ظرفیت طبیعت برای مقابله با بحران اقلیم نیز از دست می‌رود.

در سال‌های اخیر، اجرای طرح‌های احیا و کاشت نهال‌های حرا با مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست، جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد، امید تازه‌ای برای حفظ این زیست‌بوم ایجاد کرده است، تجربه نشان داده که هر جا مردم محلی در حفاظت از مانگروها مشارکت داشتند، موفقیت برنامه‌های حفاظتی نیز افزایش یافته است.

جنگل‌های مانگرو فقط در ایران وجود ندارد، این جنگل‌ها در بیش از ۱۲۰ کشور و قلمرو گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان، در نوار ساحلی میان خشکی و دریا پراکنده‌اند. بیشترین وسعت آنها در جنوب و جنوب‌شرق آسیا قرار دارد، اندونزی ، برزیل، استرالیا ، مکزیک، نیجریه، کشورهای شرق و غرب آفریقا و همچنین قاره امریکا به ترتیب جزوی از مهم‌ترین مناطق پراکنش مانگرو در جهان هستند.

البته در ایران، مانگروها عمدتاً از گونه حرا (Avicennia marina) تشکیل شده‌اند، در واقع مانگرو نام یک اکوسیستم یا مجموعه‌ای از درختان و درختچه‌هایی است که در سواحل گرمسیری و نیمه‌ گرمسیری، در آب‌های شور و لب‌شور رشد می‌کنند، در جهان حدود ۷۰ تا ۸۰ گونه گیاهی مانگرو وجود دارد اما حرا یکی از گونه های این درختان است که نام علمی آن Avicennia marina که برگرفته از نام ابوعلی سینا است چون گفته می شود برای اولین بار این دانشمند آنرا کشف کرد، این گونه، رایج‌ترین و مهم‌ترین گونه مانگرو در ایران محسوب می‌شود.

در کشورهای دیگر، علاوه بر حرا، گونه‌های دیگری مانند مانگروهای ریشه‌دار نیز وجود دارند، اما در ایران تقریباً تمام جنگل‌های مانگرو از گونه حرا تشکیل شده‌اند و در برخی نقاط نیز گونه چَندَل آنهم به صورت محدود در سواحل دریای عمان دیده می‌شود.

بر این اساس با توجه به پراکنش این جنگل ها در نقاط مختلف دنیا و بالا بودن ارزش اکولوژیکی آنها، یک روز به نام روز جهانی مانگرو در دنیا نامگذاری شده است،
روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو هر سال ۲۶ جولای (۴ مرداد) گرامی داشته می‌شود، این مناسبت در سال ۲۰۱۵ توسط یونسکو به تصویب رسید و از سال ۲۰۱۶ به طور رسمی در تقویم جهانی قرار گرفت.

هدف از نام‌گذاری این روز، افزایش آگاهی جهانی درباره اهمیت جنگل‌های مانگرو و هشدار نسبت به روند نگران‌کننده تخریب این زیست‌بوم‌هاست، البته نامگذاری ۲۶ جولای بی دلیل نیست، این تاریخ یادآور روزی در سال ۱۹۹۸ است که هایو بووما فعال محیط‌زیست اهل گینه، هنگام تلاش برای آگاه‌سازی مردم محلی درباره ضرورت حفاظت از جنگل‌های مانگرو جان خود را از دست داد. یونسکو با انتخاب این روز، یاد و تلاش او و دیگر مدافعان طبیعت را گرامی داشته است.

اکنون روز جهانی مانگرو فرصتی است تا دولت‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه‌ها و جوامع محلی با اجرای برنامه‌های آموزشی، کاشت نهال، پاکسازی سواحل و معرفی ارزش‌های این جنگل‌ها، توجه افکار عمومی را به ضرورت حفاظت از مانگروها جلب کنند.

تدوین برنامه اقدام ملی حفاظت و احیای جنگل‌های مانگرو در دستور کار سازمان حفاظت محیط زیست

به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیط زیست شهرام فداکار مدیرکل دفتر زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی سازمان حفاظت محیط زیست همزمان با ۴ مرداد (۲۶ جولای)، روز جهانی جنگل‌های مانگرو، با تشریح اقدامات انجام‌شده در حوزه حفاظت و احیای جنگل‌های حرا و چندل، از تدوین برنامه اقدام ملی حفاظت و احیای این زیست‌بوم‌های ارزشمند خبر داد.

وی با اشاره به نقش بی‌بدیل جنگل‌های مانگرو در حفظ تنوع زیستی دریایی، پایداری نوار ساحلی، تأمین معیشت جوامع محلی و مقابله با تغییرات اقلیمی اظهار کرد: جنگل‌های مانگرو به دلیل ظرفیت ذخیره کربن ۱۰ تا ۵۰ برابر بیشتر از جنگل‌های خشکی، از مهم‌ترین اکوسیستم‌های کربن‌آبی جهان به شمار می‌روند و حفاظت، مدیریت و احیای آن‌ها از اولویت‌های اصلی سازمان حفاظت محیط زیست است.

فداکار افزود: جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های اخیر اقدامات گسترده‌ای در زمینه حفاظت، پایش، احیا و توسعه این اکوسیستم‌ها اجرا کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به اجرای طرح‌های ملی برآورد ذخایر کربن، احیای جنگل‌های حرا در مناطق مستعد، پایش مستمر زیست‌بوم‌های مانگرو و مشارکت فعال در برنامه‌های بین‌المللی مرتبط با تغییرات اقلیمی اشاره کرد.

مدیر کل دفتر زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی، در تشریح مهم‌ترین دستاوردهای یک‌سال گذشته گفت: مطالعه جامع ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی زیستگاه‌های حرای خورخوران و قشم در محدوده‌ای به وسعت ۱۹۷ هزار و ۹۹۶ هکتار انجام شده و ارزش اقتصادی سالانه خدمات این زیستگاه‌ها ۱۸.۵ همت برآورد شده است.

فداکار همچنین از اجرای طرح‌های احیا و بازسازی جنگل‌های حرا در سواحل جنوبی کشور خبر داد و افزود: در استان بوشهر حدود ۳۰ هزار اصله نهال حرا در سطح ۲۰ هکتار در محدوده خور سلطانی، در استان خوزستان ۳ هزار و ۲۵۰ اصله نهال در سطحی پراکنده به وسعت حدود ۵۰۰ هکتار در ساحل بهمنشیر، در استان هرمزگان عملیات احیا در حدود ۲ هزار و ۴۰۰ هکتار و در استان سیستان و بلوچستان نیز در ۱۰۰ هکتار اجرا شده است.

وی با قدردانی از مشارکت جوامع محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد و سایر سرمایه‌های اجتماعی در اجرای این برنامه‌ها، نقش همکاری‌های مردمی را در موفقیت طرح‌های حفاظت و احیای جنگل‌های مانگرو بسیار مؤثر دانست.

مدیرکل دفتر زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی با اشاره به برنامه‌های آینده سازمان اظهار کرد: برنامه اقدام ملی حفاظت و احیای جنگل‌های مانگرو در حال تدوین است و به عنوان سند راهبردی، مسیر فعالیت‌های آینده کشور در این حوزه را ترسیم خواهد کرد.

وی همچنین از تلاش برای گسترش همکاری‌های بین‌المللی خبر داد و گفت: در راستای تقویت تعاملات علمی و فنی، مقدمات انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مرکز جنگل‌های مانگرو، از مراکز ابداعی کنوانسیون رامسر که در جریان شانزدهمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون (COP۱۶) تأسیس و در کشور چین مستقر شده است، در دست پیگیری است.

فداکار تأکید کرد: تمامی جنگل‌های مانگرو ایران شامل دو گونه حرا و چندل در محدوده‌های تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و بر اساس قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست و قانون حفاظت و مدیریت تالاب‌ها، از حمایت قانونی برخوردار هستند، حفاظت از این زیست‌بوم‌های ارزشمند، بخشی از برنامه‌های نظام‌مند کشور برای صیانت از سرمایه‌های ملی، کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی به شمار می‌رود.