شهرستان کلات در شمال شرقی خراسان رضوی، از آن مناطق کمتر شناختهشده ایران است که در دل خود مجموعهای کمنظیر از تاریخ، طبیعت و تمدن را جای داده است. سرزمینی که در طول قرنها به دلیل موقعیت جغرافیایی و راهبردی خود، شاهد رفتوآمد اقوام و حکومتهای گوناگون بوده و در دورههایی از تاریخ ایران، نقشی فراتر از یک منطقه مرزی ایفا کرده است. با این همه، کلات امروز بیش از آنکه بهعنوان یک مقصد مهم گردشگری تاریخی شناخته شود، به جاذبههای طبیعی و چشماندازهای کمنظیرش شهرت دارد. این در حالی است که آثار تاریخی فراوان آن میتوانند به یکی از مهمترین منابع درآمد، اشتغال و توسعه پایدار منطقه تبدیل شوند.
سرزمین تاریخ و خاطره
اهمیت تاریخی کلات را نمیتوان جدا از موقعیت جغرافیایی آن در شمال شرق ایران بررسی کرد. این منطقه در طول تاریخ به دلیل برخورداری از موقعیت طبیعی ویژه، گذرگاههای ارتباطی و استحکامات طبیعی، همواره اهمیت نظامی و سیاسی داشته است. کلات در دوره اسلامی تا عصر قاجار، در مقاطعی پناهگاه و دژی امن برای مخالفان سیاسی و مدعیان قدرت در خراسان به شمار میرفت.
تحصن سلطانمحمد خوارزمشاه در برابر مغولان، فرار ارغون، سردار مغول، به این منطقه و سپس تبدیلشدن کلات به یکی از مراکز قدرت و ثروت نادرشاه افشار در خراسان، از جمله رویدادهایی است که جایگاه تاریخی این منطقه را نشان میدهد. با ظهور افشاریان، کلات بیش از گذشته اهمیت سیاسی و نظامی پیدا کرد و نام نادرشاه نیز پیوندی ماندگار با هویت تاریخی آن برقرار کرد.
این پیشینه تاریخی در کنار موقعیت طبیعی منطقه، مجموعهای از آثار و بناهای ارزشمند را برجای گذاشته است. بر اساس اطلاعات پژوهش، در شهرستان کلات ۱۲۷ اثر تاریخی متعلق به دورههای مختلف، از عصر مفرغ تا دوره قاجار، شناسایی شده است.
از جمله این آثار میتوان به عمارت خورشید، برج ارغونشاه، کتیبه نادری، قصر دختر، قلعه و ارگ فرود، مسجد کبودگنبد، حمام نادری، آبانبارها، بند نادری، محوطه باستانی حسناحمد، آسباد خشت، آرامگاه بابارمضان، غارهای دستکند بابارمضان و سررود، حمام لایینکهنه، رباط آبگرم و بقایای قلعه قرهتیکان اشاره کرد.
این آثار صرفاً یادگارهایی از گذشته نیستند؛ بلکه هرکدام میتوانند بخشی از روایت تاریخی و فرهنگی ایران را برای نسل امروز و گردشگران داخلی و خارجی بازگو کنند. با این حال، برخورداری از میراث تاریخی بهتنهایی برای تبدیل یک منطقه به مقصد گردشگری کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، توانایی حفاظت، معرفی، دسترسپذیرکردن و ایجاد امکانات مناسب برای بازدید از این آثار است؛ حوزههایی که کلات در آنها با کاستیهای جدی مواجه است.
گردشگری تاریخی در سایه جاذبههای طبیعی
گردشگری شهرستان کلات عمدتاً بر پایه طبیعتگردی و اکوتوریسم شکل گرفته است. در ارزیابی صورتگرفته، گردشگری فرهنگی و بهویژه بازدید از آثار و ابنیه تاریخی پس از طبیعتگردی در جایگاه دوم قرار دارد.
این جایگاه بالقوه میتواند فرصتی مهم برای توسعه منطقه باشد. گردشگری طبیعی و تاریخی نهتنها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه میتوانند مکمل هم باشند. گردشگری که برای دیدن طبیعت کلات به این منطقه سفر میکند، در صورت برخورداری از اطلاعات کافی و امکانات مناسب، میتواند از بناها و محوطههای تاریخی آن نیز بازدید کند و مدت اقامت خود را افزایش دهد.
افزایش مدت اقامت گردشگران، به معنای رونق بیشتر اقامتگاههای بومگردی، رستورانها، فروش صنایع دستی، حملونقل محلی و سایر کسبوکارهای وابسته به گردشگری است. از این منظر، میراث تاریخی میتواند به تکمیل زنجیره اقتصادی گردشگری در شهرستان کمک کند.
اما مشکل آنجاست که بسیاری از گردشگران حتی از وجود شمار قابل توجهی از آثار تاریخی کلات اطلاع ندارند. معرفی جاذبههای طبیعی منطقه در مقایسه با معرفی آثار تاریخی آن وضعیت بهتری دارد و همین مسأله سبب شده است بخش مهمی از ظرفیت گردشگری شهرستان ناشناخته باقی بماند.
بزرگترین مانع
ضعف زیرساختهای گردشگری بهعنوان نخستین اولویت اصلاح و توسعه است. این مؤلفه با امتیاز ( ۰۳۶ /۰ - ) در رتبه نخست مشکلات گردشگری میراث فرهنگی شهرستان قرار گرفته است.
دسترسی به آثار تاریخی، حملونقل مناسب، وجود تابلوهای راهنما، پارکینگ، روشنایی، امکانات اطلاعرسانی و خدمات ضروری، از جمله عواملی هستند که تجربه گردشگر را شکل میدهند. در کلات، بخشی از این امکانات یا وجود ندارد یا از کیفیت و گستردگی لازم برخوردار نیست.
یکی از مشکلات مهم، نبود مسیرهای مشخص گردشگری برای بازدید از آثار تاریخی است. در حالی که آثار متعددی در نقاط مختلف شهرستان پراکندهاند، شبکهای منظم برای پیوند دادن آنها به یکدیگر شکل نگرفته است. بنابراین گردشگر بهسادگی نمیتواند از وجود آثار مطلع شود یا مسیر مناسب بازدید را پیدا کند.
نبود راهنمایان محلی مسلط به تاریخ و جغرافیای منطقه نیز بر این مشکل میافزاید. حتی گروههایی که بهصورت سازمانیافته وارد کلات میشوند، لزوماً از وجود همه آثار تاریخی و مسیرهای دسترسی به آنها اطلاع ندارند.
مسأله دیگر، وضعیت راههای ارتباطی است. محورهای اصلی مشهد ـ کلات و کلات ـ درگز با مشکلاتی مانند عرض کم، ضعف طراحی هندسی، نبود شانه خاکی استاندارد در بسیاری از نقاط، کمبود علائم هشداردهنده و روشنایی نامناسب مواجهاند. در فصل زمستان نیز مه غلیظ، یخزدگی و لغزندگی مسیر، خطر تردد را افزایش میدهد.
این مشکلات فقط به جادههای برونشهری محدود نمیشوند. در شهر کلات نیز شبکه معابر با ضعفهایی مانند عرض کم خیابانها، تداخل حرکت خودرو و عابر پیاده و فقدان پیادهرو در بسیاری از معابر فرعی روبهروست. در روستاها نیز بخش زیادی از معابر همچنان خاکی و فاقد امکانات مناسب هستند.
در چنین شرایطی، نمیتوان انتظار داشت گردشگری تاریخی بدون سرمایهگذاری در شبکه دسترسی و حملونقل توسعه پیدا کند. حفاظت از میراث فرهنگی زمانی به نتیجه اقتصادی میرسد که گردشگر بتواند با امنیت و آسودگی به محل آثار دسترسی داشته باشد.
کمبود اعتبار و فقدان سرمایهگذاری
دومین اولویت مهم، بودجه و اعتبار است که با امتیاز ( ۰۲۱/۰ – ) در رتبه دوم قرار گرفته است. حفاظت از آثار تاریخی، مرمت بناهای آسیبدیده، معرفی جاذبههای ناشناخته، ایجاد امکانات بازدید و توسعه خدمات گردشگری، همگی نیازمند منابع مالی هستند. بدون اختصاص بودجه کافی و جلب مشارکت سرمایهگذاران، نمیتوان انتظار داشت آثار تاریخی به جاذبههایی فعال و قابل استفاده تبدیل شوند. یکی از مشکلات کلات، عدم استقبال کافی سرمایهگذاران از فعالیت در حوزه گردشگری میراث فرهنگی است. این مسأله را باید در ارتباط با ضعف زیرساختها، نبود حمایتهای مؤثر و نامشخصبودن چشمانداز اقتصادی پروژهها بررسی کرد.
سرمایهگذار زمانی وارد یک منطقه میشود که از وجود امکانات اولیه، امنیت سرمایه، حمایت دستگاههای مسئول و امکان بازگشت سرمایه اطمینان داشته باشد. در غیاب این شرایط، حتی آثار تاریخی بسیار ارزشمند نیز لزوماً به فرصتهای اقتصادی تبدیل نمیشوند.
از این رو، حمایت از سرمایهگذاری خصوصی در حوزه مرمت و بهرهبرداری مسئولانه از بناهای تاریخی باید در دستور کار قرار گیرد. البته این سرمایهگذاری نباید به تغییر هویت تاریخی آثار یا آسیبزدن به اصالت معماری آنها منجر شود. هدف، ایجاد پیوند میان حفاظت از میراث و فعالیت اقتصادی سازگار با ارزشهای تاریخی است.
میراثی در معرض فراموشی و تخریب
یکی دیگر از مسائل نگرانکننده، وضعیت حفاظتی آثار تاریخی کلات است. پژوهش نشان میدهد که برخی از بناها با وجود برخورداری از سازه و مصالح نسبتاً مقاوم، به دلیل بیتوجهی به حفاظت و مرمت در معرض تخریب قرار گرفتهاند. در مواردی نیز حفاریهای غیرمجاز و فعالیت جویندگان گنج آسیبهای جدی به آثار وارد کرده و بعضی از آنها به خرابههایی تبدیل شدهاند.
این مسأله نشاندهنده فاصله میان ارزش تاریخی یک اثر و میزان توجه عملی به حفاظت از آن است. در واقع، برخورداری از آثار تاریخی فراوان زمانی یک امتیاز محسوب میشود که سازوکارهای حفاظتی و مدیریتی لازم برای نگهداری آنها وجود داشته باشد.
در برخی محدودههای تاریخی نیز حریم مشخص و حفاظتشدهای وجود ندارد. در نتیجه، تغییر کاربری زمینهای اطراف آثار و دخلوتصرفهای ناسازگار با هویت تاریخی منطقه، به آشفتگی سیمای بصری و کاهش کیفیت محیط منجر شده است. وجود زمینهای رهاشده و متروکه در مجاورت برخی آثار نیز میتواند امنیت بازدیدکنندگان را کاهش دهد. این زمینها در صورت برنامهریزی صحیح میتوانند به فضاهای خدماتی و پشتیبان گردشگری تبدیل شوند و ضمن بهبود محیط، به افزایش امنیت و رونق اقتصادی محدوده کمک کنند.
بنابراین، حفاظت از میراث فرهنگی نباید صرفاً به تعمیر و مرمت یک ساختمان محدود شود؛ بلکه لازم است حریم آثار، کاربری زمینهای پیرامون، منظر تاریخی و ارتباط بنا با محیط طبیعی و انسانی آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
ظرفیت اجتماعی
در کنار مشکلات فراوان، یک نکته امیدوارکننده نیز وجود دارد: وضعیت تعاملات اجتماعی میان جامعه میزبان و گردشگران در کلات مطلوب است. مهماننوازی مردم محلی، برخورد دوستانه با گردشگران و ظرفیت مشارکت اجتماعی، از جمله نقاط قوت منطقه هستند. این ویژگی میتواند یکی از مهمترین سرمایههای توسعه گردشگری باشد.
توسعه گردشگری میراث فرهنگی بدون همراهی جامعه محلی امکانپذیر نیست. ساکنان منطقه باید خود را در حفاظت و بهرهبرداری از میراث تاریخی سهیم بدانند و از منافع اقتصادی و اجتماعی آن بهرهمند شوند. در واقع، اگر گردشگری صرفاً به فعالیتی متمرکز در اختیار دستگاههای دولتی یا سرمایهگذاران بیرونی تبدیل شود، امکان شکلگیری توسعه پایدار کاهش مییابد. در مقابل، مشارکت مردم محلی میتواند منافع حاصل از گردشگری را در سطح جامعه توزیع کند. این همان ظرفیتی است که کلات از آن برخوردار است و میتواند به پشتوانهای برای رفع سایر ضعفها تبدیل شود.
تصویری از اولویتهای توسعه
امتیاز کلی وضعیت موجود گردشگری میراث فرهنگی کلات( ۰٫۰۶۸۵ – ) است؛ رقمی که بیانگر نامطلوببودن شرایط کلی این حوزه است. بر اساس ارزیابی انجام شده، ده مؤلفه اصلی گردشگری میراث فرهنگی از نظر اولویت نیاز به اصلاح و توسعه به این ترتیب رتبهبندی شدهاند:
۱ ـ زیرساختهای گردشگری
۲ ـ بودجه و اعتبار
۳ ـ بهداشت و پاکیزگی محیط
۴ ـ تسهیلات و خدمات پشتیبان گردشگری
۵ ـ بازار گردشگری و فعالیتهای بازاریابی
۶ ـ ساختار کالبدی محیط
۷ ـ ایمنی و آسایش محیط
۸ ـ هویت تاریخی منشعب از میراث فرهنگی
۹ ـ مدیریت، ساختار و تشکیلات سازمانی
۱۰ ـ تعاملات اجتماعی میان جامعه میزبان و گردشگران
این رتبهبندی نشان میدهد که مسأله اصلی کلات، فقدان جاذبه تاریخی نیست؛ بلکه ضعف امکانات و سازوکارهایی است که باید این جاذبهها را به یک مقصد گردشگری تبدیل کنند. برای نمونه، ۴۳ درصد کاربران شرکتکننده در پژوهش از وضعیت خدمات و تجهیزات پشتیبان گردشگری میراث فرهنگی ابراز نارضایتی کردهاند. این رقم بهخوبی نشان میدهد که کمبود امکانات تا چه اندازه بر تجربه بازدیدکنندگان و رضایت جامعه محلی تأثیر گذاشته است. همچنین وضعیت بهداشت و پاکیزگی محیط، مدیریت پسماند، دفع فاضلاب و ایمنی مسیرهای دسترسی از دیگر موضوعاتی است که باید در برنامهریزی توسعه گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
چه باید کرد؟
توسعه گردشگری میراث فرهنگی کلات به یک برنامه جامع و مرحلهبندیشده نیاز دارد؛ برنامهای که در آن حفاظت از آثار، توسعه زیرساختها، معرفی جاذبهها و مشارکت مردم بهصورت همزمان دنبال شود.
نخستین گام، شناسایی دقیق و ثبت آثار تاریخی ناشناخته و تعیین حریم حفاظتی آنهاست. بسیاری از آثار منطقه هنوز به اندازه کافی معرفی نشدهاند و همین مسأله احتمال تخریب و غفلت از آنها را افزایش میدهد. تهیه نقشه جامع میراث فرهنگی شهرستان میتواند زمینه برنامهریزی دقیقتر را فراهم کند.
گام دوم، تدوین برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت برای مرمت، مقاومسازی و احیای بناهای تاریخی است. این اقدامات باید با نظارت متخصصان میراث فرهنگی انجام شود تا اصالت معماری و ارزش تاریخی آثار حفظ شود.
گام سوم، توسعه زیرساختهای دسترسی و خدمات گردشگری است. ایجاد مسیرهای مشخص گردشگری، نصب تابلوهای راهنما، بهبود وضعیت جادهها، تأمین روشنایی و پارکینگ، ایجاد امکانات بهداشتی و راهاندازی خطوط حملونقل گردشگری میتواند شرایط بازدید از آثار را بهبود ببخشد.
گام چهارم، معرفی حرفهای ظرفیتهای تاریخی کلات است. تهیه مستندات تصویری، تولید محتوای دیجیتال، طراحی تورهای مجازی، انتشار نقشههای گردشگری و استفاده از رسانهها و شبکههای اجتماعی میتواند آثار ناشناخته را به مخاطبان بیشتری معرفی کند.
گام پنجم، جلب مشارکت بخش خصوصی و جامعه محلی است. حمایت از سرمایهگذاری در اقامتگاههای بومگردی، خدمات راهنمایی گردشگری، صنایع دستی و فعالیتهای اقتصادی مرتبط با میراث فرهنگی، ضمن ایجاد اشتغال، زمینه حفاظت پایدار از آثار را فراهم میکند.
در نهایت، هماهنگی میان دستگاههای مسئول در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری، مدیریت شهری و برنامهریزی منطقهای ضرورت دارد. بدون تقسیم مسئولیت روشن و نظارت مستمر، برنامههای توسعهای در حد نشستها و طرحهای کاغذی باقی خواهند ماند.
از میراث تاریخی تا توسعه پایدار
کلات نادری نمونهای روشن از فاصله میان ظرفیتهای تاریخی یک منطقه و میزان بهرهبرداری از این ظرفیتهاست. منطقهای که از عصر مفرغ تا دوره قاجار آثار تاریخی فراوانی را در خود جای داده و به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی، بخشی مهم از حافظه تمدنی شمال شرق ایران را نمایندگی میکند، اما هنوز نتوانسته است میراث خود را به یکی از پایههای اصلی توسعه اقتصادی تبدیل کند.مشکلات این منطقه بیش از هر چیز در حوزه زیرساخت، اعتبار، بهداشت محیط، خدمات گردشگری و بازاریابی متمرکز شدهاند. در مقابل، مهماننوازی و تعامل مثبت جامعه محلی با گردشگران، سرمایهای اجتماعی برای آغاز یک حرکت تازه محسوب میشود.
واقعیت این است که میراث تاریخی تنها مجموعهای از بناهای قدیمی و یادگارهای گذشته نیست. این میراث میتواند منبعی برای اشتغال، تولید ثروت، تقویت هویت محلی، افزایش ارتباطات فرهنگی و بهبود کیفیت زندگی مردم باشد. اما تحقق چنین هدفی مستلزم آن است که نگاه به آثار تاریخی از سطح ارزش نمادین و مناسبتهای مقطعی فراتر برود و به سیاستی عملی و مستمر برای حفاظت و بهرهبرداری پایدار تبدیل شود.
کلات برای تبدیلشدن به مقصدی شناختهشده در گردشگری تاریخی، بیش از هر چیز به اراده مدیریتی، برنامهریزی واقعبینانه و سرمایهگذاری هدفمند نیاز دارد. اگر این شرایط فراهم شود، گنجینه تاریخی کلات میتواند از حاشیه توجه خارج شود و به یکی از موتورهای توسعه پایدار در شمال شرق ایران تبدیل شود. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بخشی از این میراث ارزشمند پیش از آنکه فرصت معرفی و بهرهبرداری از آن فراهم شود، در سکوت و بیتوجهی از میان برود.۱
پانویس
۱ – این مقاله خلاصه و برداشتی است از مقالهای علمی با عنوان « سنجش وضعیت گردشگری میراث فرهنگی با استفاده از فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی (مورد مطالعه: آثار و ابنیه تاریخی شهرستان کلات)» نوشته ملیحه صلاحی دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و دکتر براتعلی خاکپور استاد جغرافیا در دانشگاه فردوسی مشهد که در زمستان ۱۴۰۱ در شماره ۶۶ فصلنامه علمی – پژوهشی مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان منتشر شده است.