صبح نو بی وطن علیه وطن ردپای اطلاعات نظامی اسرائیل در گزارش جنجالی نیویورکتایمز
توسط کاظم خطیبی · منتشر شده · بروزرسانی شده
گزارش تازه نیویورکتایمز درباره سدهای ایران، جنجالی فراتر از یک اختلافنظر کارشناسی برانگیخته است. این روزنامه آمریکایی روز شانزدهم نوامبر ۲۰۲۶، در گزارشی با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون دلیل روشن ساخته شدهاند حل کند»،در یک ادعای دروغین نوشته این احتمال وجود دارد که برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران، نه صرفاً برای تأمین نیازهای کشاورزی، شرب و تولید برق، بلکه برای پشتیبانی از تأسیسات موشکی زیرزمینی ساخته شده باشند. طرح چنین فرضیهای در شرایطی که ایران هدف حملات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار گرفته، با واکنشهای گسترده رسانهای و کارشناسی روبهرو شده است؛ واکنشهایی که محور مشترک آنها، نگرانی از تبدیل زیرساختهای حیاتی کشور به موضوعی برای توجیه حملات احتمالی آینده است.
برخی کارشناسان این گزارش را نمونهای از «روایتسازی» برای عادیسازی حمله به تأسیسات غیرنظامی توصیف کرده و نسبت به پیامدهای امنیتیکردن زیرساختهای آبی هشدار داده است. در سوی دیگر، نشانه های واضحی نیز درباره ارتباط منابع اطلاعاتی اسرائیل با تهیه گزارش به میان آمده است. در واکنش های گسترده به این مطلب یک سوال پررنگ وجود دارد: نیویورکتایمز با تکیه بر چه اسنادی، چه منابعی و چه روش تحقیقی، چنین فرضیه حساسی را درباره سدهای ایران به عرصه عمومی آورده است؟
اهمیت پرسش زمانی بیشتر میشود که خود روزنامه تصریح میکند ارتباط پروژههای آبی ایران با برنامه موشکی، هنوز «در حد گمانهزنی» است. بنابراین بحث بر سر یک کشف نظامی اثباتشده نیست؛ بر سر چگونگی تبدیل یک احتمال امنیتی به روایتی رسانهای درباره تأسیسات حیاتی یک کشور است. برای فهم این فرایند، باید از متن گزارش فراتر رفت و سابقه نویسنده، هویت منابع و استحکام شواهد را بررسی کرد.
یک نویسنده و دو تصویر از آب ایران
یکی از نویسندگان این گزارش، دکتر صنم ماحوزی است؛ پژوهشگری که سابقه فعالیت در حوزه رسانه و محیطزیست دارد. در اکتبر ۲۰۲۵، دانشگاه سیتی سنت جورجز لندن مقالهای از او را بازنشر کرد که تصویری نگرانکننده از محیطزیست ایران ارائه میداد: خشکسالی، فرونشست زمین، برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی و سدسازی افراطی.
اما نکته مهم آن مقاله صرفاً شرح بحران آب نبود. ماحوزی از رسانههای بینالمللی انتقاد میکرد که حتی وقتی درباره کمآبی و مشکلات زیستمحیطی ایران گزارش میدهند، باز هم جنگ را به کانون روایت خود تبدیل میکنند. او همچنین از پیامدهای زیستمحیطی حملات اسرائیل سخن گفته و نسبت به غفلت رسانههای جهان از بحران آب هشدار داده بود.
سیزده ماه بعد، نام همین پژوهشگر زیر گزارشی قرار گرفته که این بار سدهای ایران را از زاویه نزدیکی احتمالی به تأسیسات موشکی بررسی میکند. این تغییر زاویه بهتنهایی اثباتکننده سوءنیت نیست؛ اما واجد یک تناقضنمای حرفهای است: پژوهشگری که از غلبه روایت جنگ بر بحران آب انتقاد داشت، اکنون خود در تولید روایتی مشارکت کرده که آب ایران را به مسئلهای امنیتی پیوند میزند.
از اتاق تحلیل اطلاعات نظامی تا صفحه نیویورکتایمز
برای فهم حساسیت گزارش باید به یکی از منابع آن توجه کرد: دنی سیترینوویتس. او امروز پژوهشگر حوزه امنیت در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و عضو غیرمقیم شورای آتلانتیک است؛ اما زندگینامه رسمیاش پیشینهای تعیینکننده را ثبت کرده است: ۲۵ سال خدمت در اطلاعات نظامی اسرائیل، ریاست بخش ایران در واحد تحقیق و تحلیل این سازمان و نمایندگی آن در ایالات متحده.
این پیشینه، جزئیاتی تزئینی در رزومه یک کارشناس نیست. سیترینوویتس سالها در ساختاری فعالیت کرده که مأموریتش تحلیل امنیتی ایران برای دستگاه نظامی اسرائیل بوده است. اکنون تحلیل او درباره زیرساختهای ایران، در رسانهای آمریکایی بازتاب یافته است. این همان نقطه تلاقی دستگاه اطلاعاتی و تولید دانش عمومی است؛ جایی که مفهوم «سرباز ـ پژوهشگر» معنای تحلیلی پیدا میکند.
مسئله این است که وقتی منبعی با چنین سابقهای درباره کشور طرف جنگ سخن میگوید، روزنامه باید ادعای او را با شواهد مستقل بسنجد، نه با اعتبار عنوان پژوهشیاش.
سیترینوویتس به نیویورکتایمز گفته ایران برای حفظ تداوم فعالیت مجموعههای موشکی خود، انگیزه دارد آب و برق آنها را مستقل از شبکه عمومی تأمین کند. این سخن، توضیح یک منطق احتمالی نظامی است؛ نه اثبات اینکه سدی مشخص با چنین هدفی احداث شده است. میان «ممکن است چنین نیازی وجود داشته باشد» و «این سد برای رفع همان نیاز ساخته شده»، فاصلهای است که تنها سند میتواند آن را پر کند.
معمای ۵۳۳ سد؛ آنچه نقشه نمیگویداستدلال دیگر گزارش بر بررسی نیما شکری، پژوهشگر حوزه امنیت آب، استوار است. او موقعیت دستکم ۵۳۳ سد را ردیابی کرده و از شباهت تقریبی پراکندگی آنها با نقاط هدف حملات آمریکا و اسرائیل سخن گفته است!
نکته تعیینکننده آن است که خود نیویورکتایمز، ارتباط پروژههای آبی ایران با برنامه موشکی را «همچنان در حد گمانهزنی» توصیف کرده است.
اصلاحیه همان روز روزنامه درباره سد کارون چهار نیز معنادار است: حمله در نزدیکی سد رخ داده بود، نه به خود سد. این تصحیح، اهمیت مرز میان واقعیت و برداشت را یادآوری میکند؛ مرزی که در پوشش جنگ نباید با سهلانگاری از آن عبور کرد.
از روایت امنیتی تا مسئولیت ملی
هشدار درباره خطر روایتسازی برای عادیسازی حمله به زیرساختهای حیاتی، از همین منظر اهمیت مییابد. تکرار نسبتهای نظامیِ اثباتنشده میتواند تصویری مخدوش از ماهیت زیرساختهای غیرنظامی در افکار عمومی بسازد؛ حتی اگر یک گزارش رسانهای، بهخودیخود مجوز حقوقی حمله صادر نکند.
این موضوع بُعد حقوقی نیز دارد. ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو برای سدها و تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک، حمایت ویژهای با شرایط و استثناهای مشخص پیشبینی کرده است. هیچ فرضیه رسانهای نیز بهتنهایی وضعیت حقوقی یک سد را تغییر نمیدهد یا حمله به آن را مشروع نمیسازد.
مسئولیت نیویورکتایمز دقیقاً در همینجاست. روزنامهای که درباره زیرساختهای کشور درگیر جنگ مینویسد، نمیتواند اعتبار نام خود یا سابقه اطلاعاتی منابعش را جایگزین شواهد قابل ارزیابی کند. مسئولیت صنم ماحوزی نیز، بهعنوان پژوهشگری آشنا با بحران آب ایران، با درج واژه «احتمال» پایان نمییابد.
تبدیل داراییهای حیاتی مردم به موضوع گمانهزنی نظامی، بدون ارائه شواهد کافی، اقدامی بسیار ناجواندمردانه است. بهویژه آنکه هرگونه استفاده از این فرضیههای اثباتنشده برای توجیه حمله به تأسیسات غیرنظامی، باید صریحاً محکوم شود.
پرسش نهایی از نویسندگان گزارش روشن است: کدام سد، بر پایه کدام سند، برای پشتیبانی از کدام مجموعه موشکی ساخته شده است؟
منافع ملی ایران را نمیتوان به اعتبار یک نقشه مبهم یا تحلیل یک مقام سابق اطلاعات نظامی خارجی به حاشیه راند. آب و برق، زیرساخت زندگی یک ملت است.
در نهایت، مسئله فقط این نیست که نیویورکتایمز درباره سدهای ایران چه نوشته است؛ مسئله این است که چه چیزی را ثابت کرده و چه چیزی را، با وجود اثباتنشدن، به ذهن مخاطب سپرده است. فاصله این دو، همان فاصله میان تحقیق حرفهای و روایتسازی امنیتی است.
صنم ماحوزی نمیتواند از مسئولیت حرفهای و ملی آنچه نوشته شانه خالی کند. روزنامهنگاری که دیروز از قربانیشدن بحران آب ایران در هیاهوی جنگ سخن میگفت، امروز نامش پای گزارشی نشسته که زیرساختهای حیاتی همان سرزمین را در قاب یک فرضیه نظامی قرار میدهد؛ آن هم با استناد به تحلیل کسی که سالها ریاست بخش ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل را برعهده داشته است؛ دستگاه نظامی کشوری که به ایران حمله کرده است. مسئله دیگر صرفاً خطای تحلیلی یا اختلافنظر مطبوعاتی نیست؛ مسئله مسئولیت قلمی است که میتواند، خواسته یا ناخواسته، در خدمت منطق جنگ علیه منافع ملی ایران قرار گیرد. از منظر دفاع از منافع ملی، این اقدام ماحوزی را باید صریحاً محکوم کرد؛ اقدامی که علیه مصالح وطن اوست و توضیحی جدی میطلبد. مخالفت با یک حکومت، مجوز مخدوشکردن جایگاه غیرنظامی زیرساختهای یک ملت نیست. هیچ عنوان دانشگاهی، اعتبار رسانهای یا شهرت بینالمللی نیز نویسنده را از پاسخگویی معاف نمیکند. او امروز باید هدف پرسشگری سختگیرانه، نقد علنی و مطالبه پاسخگویی حرفهای باشد؛ زیرا در روزگار جنگ، مسئولیت روزنامهنگار فقط در برابر آنچه مینویسد نیست، بلکه در برابر شواهدی است که برای ادعاهایش ارائه میکند.
صنم ماحوزی در کنار سربازانی جنایتکاری قرار گرفته که به ایران عزیزمان حمله کردند
